Struktura i dynamika potrzeb wsparcia rodzin dzieci z głęboką intelektualną oraz złożoną niepełnosprawnością: studium eksploracyjne

Kierownik projektu: dr Beata Rajter
Jednostka finansująca: Narodowe Centrum Nauki
Czas trwania: 2026-2027
Numer projektu: 2026/10/X/HS6/00554
Streszczenie
Celem proponowanego działania naukowego jest rozpoznanie i zrozumienie potrzeb w zakresie wsparcia rodziców dzieci z głęboką intelektualną oraz złożoną niepełnosprawnością (profound intellectual and multiple disabilities, PIMD), ze szczególnym uwzględnieniem zmienności tych potrzeb w czasie oraz czynników warunkujących ich zaspokojenie. Badanie ma charakter eksploracyjny i wpisuje się w obszar badań nad dobrostanem rodzin wychowujących dzieci z głęboką i złożoną niepełnosprawnością – tematykę wciąż słabo rozpoznaną w polskim kontekście. Osoby z głęboką intelektualną i złożoną niepełnosprawnością stanowią najmniej liczną grupę w populacji osób z niepełnosprawnością intelektualną (1–2%) zarówno w Polsce, jak i na świecie (m.in. Arvio, Sinllanpaa, 2013; Bobińska i in., 2012). Od momentu wprowadzenia rozporządzenia MEN z 30 stycznia 1997 roku, dotyczącego zasad organizowania zajęć rewalidacyjno-wychowawczych dla dzieci z głęboką niepełnosprawnością intelektualną (od 3 do 25 roku życia), wzrosło zainteresowanie badawcze funkcjonowaniem, edukacją, wspieraniem oraz podmiotowością osób z PIMD (m.in. Aksamit, 2020; Aksamit, Giryński, 2020; Aksamit, Marcinkowska, 2019, 2021; Jerzyk, 2024; Kopeć, 2020, 2021, 2023, 2024; Kwiatkowska, 1997; Rajter, 2022a, 2022b, 2025a, 2025b). Równolegle ukazały się nieliczne nowe opracowania dotyczące przestrzeni życiowej tej grupy (m.in. Aksamit i in., 2023; Aksamit, Kruś-Kubaszewska, 2021; Gałuszka, 2025, Kopeć, 2024). Mimo to problematyka ta wciąż pozostaje niedostatecznie obecna w dyskursie naukowym i społecznym. Przedmiotem niniejszego działania są potrzeby w zakresie wsparcia rodzin wychowujących dziecko z PIMD – grupy wymagającej zindywidualizowanego i wieloaspektowego wsparcia ze względu na złożoność sytuacji życiowej. Rodzice pełnią tu nie tylko funkcje opiekuńcze, lecz także koordynują działania terapeutyczne i edukacyjne, stając się centralną postacią systemu wsparcia. Inspiracją do podjęcia tematu były m.in. wyniki badania Siméona T. A. Lahaije i współpracowników (2024), które wskazały na niedopasowanie oferowanego wsparcia do rzeczywistych, dynamicznych potrzeb rodzin dzieci z PIMD. W polskich warunkach temat ten pozostaje marginalny, a dostępne dane mają charakter rozproszony i nieprzekrojowy. Planowane badanie odpowiada zatem na istotną lukę poznawczą i może stanowić podstawę do dalszych działań naukowych oraz opracowania rekomendacji systemowych dostosowanych do realnych potrzeb ww. rodzin. W ramach planowanego działania naukowego sformułowano dwa pytania badawcze: (1) Jakie potrzeby wsparcia deklarują rodzice dzieci z PIMD? (2) Jakie czynniki sprzyjają lub utrudniają ich zaspokojenie? W badaniu udział weźmie 10 rodziców lub prawnych opiekunów dzieci posiadających orzeczenie o potrzebie zajęć rewalidacyjno-wychowawczych. Badanie zostanie realizowane w paradygmacie interpretatywno-konstruktywistycznym, zakładającym, wielość punktów widzenia, wymianę znaczeń i osobiste refleksje uczestników badania (Kabaji i Mukanzi, 2018). Celem analizy będzie pogłębione zrozumienie w kontekście społecznym i instytucjonalnym. Wykorzystana zostanie technika indywidualnego wywiadu pogłębionego (Individual InDepth Interview; IDI). Proces badawczy obejmie pięć etapów: (1) rekrutację uczestników we współpracy z placówkami prowadzącymi zajęcia rewalidacyjno-wychowawcze, (2) realizację częściowo ustrukturyzowanych wywiadów, (3) transkrypcję materiału, (4) analizę treści – identyfikację obszarów wsparcia, (5) opracowanie wniosków stanowiących podstawę dalszych badań. Na potrzeby badania opracowano zestaw dyspozycji w postaci otwartych pytań, zgodnie z podejściem jakościowym (Bauman, 1998), co pozwala na zachowanie równowagi między kierunkiem rozmowy a swobodą eksploracji indywidualnych doświadczeń (Ciechowska, 2018). Wywiady będą nagrywane i poddane kategoryzującej analizie treści (Konecki, 2000). Proces kodowania obejmie identyfikację powtarzających się tematów, pojęć i kategorii znaczeniowych, a następnie wyodrębnienie nadrzędnych wymiarów potrzeb wsparcia. Analiza zostanie przeprowadzona przez dwóch niezależnych koderów, co zapewni większą rzetelność i transparentność procesu analitycznego. W trosce o anonimowość, uczestnicy otrzymają indywidualne kody identyfikacyjne. Wyniki badania dostarczą pogłębionej wiedzy na temat realnych, zmiennych w czasie potrzeb rodzin dzieci z PIMD, osadzonych w ich codziennym doświadczeniu. Umożliwią nie tylko rozwój refleksji teoretycznej w obszarze pedagogiki specjalnej i studiów nad niepełnosprawnością, ale także stworzą naukowe podstawy do formułowania rekomendacji dla praktyki wsparcia. W kontekście realizacyjnym, głównym ryzykiem działania może być trudność w rekrutacji uczestników, wynikająca z obciążeń, z jakimi mierzą się rodziny dzieci z PIMD. Zostanie ono zminimalizowane poprzez współpracę z placówkami prowadzącymi zajęcia rewalidacyjno-wychowawcze, elastyczne ustalanie terminów oraz możliwość przeprowadzenia wywiadów w formule zdalnej. Drugim potencjalnym wyzwaniem jest emocjonalny charakter rozmów – badacz, posiadający doświadczenie w pracy z rodzinami, będzie kierować się zasadami uważności oraz etyki badań jakościowych. Wyniki badania zostaną zaprezentowane podczas ogólnopolskiej konferencji naukowej oraz upowszechnione w formie artykułu naukowego.
EN