Moralność i etyczność w filozofii Hegla a wyzwania współczesności

Aktualizacja: 13-11-2026

Miniatura 10

Moralność i etyczność w filozofii Hegla a wyzwania współczesności

chankowski__p.jpeg

Kierownik projektu: dr Stanisław Chankowski

Jednostka finansująca: Narodowe Centrum Nauki

Czas trwania: 2026-2027

Numer projektu: 2026/10/X/HS1/00569

 

Cel naukowy projektu

Celem naukowym projektu jest rekonstrukcja i krytyczna analiza relacji między dwiema fundamentalnymi kategoriami filozofii praktycznej Georga Wilhelma Friedricha Hegla: moralnością (Moralität) i etycznością (Sittlichkeit). Projekt zmierza do wypracowania spójnej interpretacji ich wzajemnego stosunku, która pozwoli przezwyciężyć dominujące w literaturze przedmiotu ujęcia akcentujące przeciwstawienie autonomicznej podmiotowości moralnej i obiektywnego porządku instytucjonalnego. Punktem wyjścia jest hipoteza, zgodnie z którą relacja między moralnością a etycznością nie sprowadza się do prostego zniesienia pierwszej przez drugą, lecz przyjmuje postać wzajemnych zapośredniczeń. Badania mają również na celu określenie potencjału eksplanacyjnego i normatywnego obu kategorii w odniesieniu do współczesnych problemów społecznych i politycznych. W dalszej perspektywie wypracowana rama teoretyczna posłuży analizie postaw i praktyk społecznych związanych z takimi zjawiskami jak kryzys klimatyczny, transformacja cyfrowa czy konflikty geopolityczne. Projekt stanowi tym samym przygotowanie teoretyczne do szerszego przedsięwzięcia badawczego planowanego w ramach konkursu NCN OPUS.

Założenia merytoryczne projektu

Podstawowym założeniem projektu jest przekonanie, że heglowskie rozróżnienie moralności i etyczności pozwala uchwycić dwa wzajemnie powiązane wymiary ludzkiej wolności. Moralność odnosi się do refleksyjnej autonomii podmiotu, jego zdolności do formułowania uniwersalnych zasad postępowania i krytycznej oceny zastanej rzeczywistości. Etyczność oznacza natomiast urzeczywistnienie wolności w historycznie ukształtowanych instytucjach i praktykach społecznych, takich jak rodzina, społeczeństwo obywatelskie, organizacje zawodowe czy państwo. Wbrew interpretacjom ujmującym etyczność jako definitywne przezwyciężenie moralnego punktu widzenia projekt zakłada konieczność zbadania ich wzajemnej zależności. Szczególne znaczenie ma pytanie, czy moralność stanowi wyłącznie historycznie określoną postać filozofii praktycznej, reprezentowaną przede wszystkim przez Kanta i Fichtego, czy też wyraża bardziej uniwersalną dyspozycję podmiotową, obecną również w innych tradycjach etycznych i formach zaangażowania społecznego. Równie istotne jest ustalenie, w jakim zakresie moralna autonomia zachowuje swoją funkcję krytyczną wewnątrz porządku etyczności, zwłaszcza wobec sprzeczności i niedostatków istniejących instytucji. Projekt podejmuje tym samym problem relacji między uniwersalnymi roszczeniami normatywnymi a konkretnymi, historycznymi warunkami ich realizacji. Szczególnie istotne jest napięcie między moralnym postulatem zmiany społecznej a instytucjonalnymi formami urzeczywistniania dobra wspólnego. Badania mają wykazać, czy heglowska filozofia praktyczna dostarcza narzędzi pozwalających interpretować to napięcie bez redukowania go do opozycji jednostki i społeczeństwa.

Plan badań naukowych realizowanych w ramach projektu 

Badania będą miały charakter teoretyczny i zostaną przeprowadzone z wykorzystaniem metod hermeneutycznej interpretacji tekstów filozoficznych, analizy pojęciowej oraz rekonstrukcji argumentacji. Ich podstawę źródłową stanowić będą przede wszystkim pisma Hegla, dzieła z zakresu praktycznej filozofii praktycznej Kanta i Fichtego oraz wybrane stanowiska współczesnej recepcji heglizmu. Pierwszy etap obejmie rekonstrukcję znaczenia kategorii Moralität i Sittlichkeit w systemie Hegla, ze szczególnym uwzględnieniem ich genezy, przemian oraz wzajemnych zależności. Następnie przeprowadzona zostanie analiza problemów interpretacyjnych dotyczących statusu moralności w filozofii Hegla, jej stosunku do etyki kantowskiej oraz funkcji, jakie zachowuje ona w obrębie nowoczesnych instytucji społecznych. Istotnym elementem realizacji projektu będzie miesięczny staż badawczy na Uniwersytecie Florenckim, pod opieką prof. Guido Frilliego, specjalizującego się w filozofii praktycznej Fichtego i Hegla. Pobyt umożliwi konsultacje naukowe oraz współpracę z grupą badawczą Geist, zajmującą się historią filozofii i współczesnymi interpretacjami klasycznej filozofii niemieckiej. Konfrontacja rozwijanej interpretacji z aktualnymi badaniami międzynarodowymi posłuży weryfikacji przyjętych hipotez i doprecyzowaniu aparatu pojęciowego. Ostatni etap obejmie syntezę wyników analiz, sformułowanie modelu teoretycznego relacji moralności i etyczności oraz określenie możliwości jego wykorzystania w dalszych badaniach nad współczesnymi formami zaangażowania społecznego i politycznego.

Zakładane wyniki badań

Podstawowym rezultatem projektu będzie opracowanie spójnej interpretacji relacji między Moralität i Sittlichkeit, uwzględniającej zarówno ich odrębność, jak i wzajemne zapośredniczenie. Pozwoli to na krytyczne odniesienie się do utrwalonych w literaturze przedmiotu sposobów interpretowania heglowskiej filozofii praktycznej oraz doprecyzowanie znaczenia moralnej autonomii w ramach instytucjonalnie zorganizowanego życia etycznego. Zakładanym wynikiem będzie również wypracowanie ramy teoretycznej umożliwiającej zastosowanie obu kategorii do analizy współczesnych zjawisk społecznych i politycznych. Szczególne znaczenie będzie miało określenie kryteriów pozwalających rozpoznawać napięcia między uniwersalnymi postulatami moralnymi a instytucjonalnymi warunkami ich urzeczywistniania. Wyniki projektu staną się podstawą dalszych badań planowanych w ramach konkursu NCN OPUS, których celem będzie zastosowanie wypracowanej aparatury pojęciowej do systematycznej analizy współczesnych kryzysów, praktyk społecznych i dyskursów politycznych. Projekt MINIATURA umożliwi zatem przygotowanie podstaw metodologicznych dla rozwinięcia heglowskiej teorii etyczności jako narzędzia krytycznej analizy współczesnych społeczeństw. Przewidywanym rezultatem będzie także opracowanie publikacji naukowej prezentującej główne ustalenia teoretyczne.

Udostępnij:

Wydrukuj

Opublikowano: 13-11-2026